کمدی یکی از قدیمی‌ترین و محبوب‌ترین شکل‌های سرگرمی و داستان‌گویی است؛ از نمایش و تئاتر گرفته تا فیلم، سریال و اجراهای زنده. اما همه کمدی‌ها قرار نیست به یک شکل ما را بخندانند. گاهی یک موقعیت عجیب باعث خنده می‌شود، گاهی رفتار یک شخصیت، گاهی یک دیالوگ و گاهی هم قرار گرفتن یک موضوع جدی در شرایطی غیرمنتظره.
به همین دلیل وقتی درباره «انواع کمدی» صحبت می‌کنیم، با یک فهرست ثابت و ساده روبه‌رو نیستیم. کمدی را می‌توان از زاویه‌های مختلف بررسی کرد؛ مثلاً بر اساس موضوع و داستان، نوع موقعیت، شیوه ایجاد خنده یا حتی شکل اجرای آن. در سینما هم یک فیلم می‌تواند همزمان از چند نوع و سبک کمدی استفاده کند.
در این راهنما ابتدا می‌بینیم کمدی دقیقاً چیست و چه ویژگی‌هایی دارد. بعد سراغ انواع و زیرگونه‌های مهم کمدی می‌رویم، روش‌های مختلف ایجاد خنده و فرم‌های اجرای کمدی را بررسی می‌کنیم و در پایان هم تفاوت کمدی با مفاهیمی مثل طنز، هجو، پارودی و فکاهی را توضیح می‌دهیم.
کمدی چیست؟
کمدی شیوه‌ای از داستان‌گویی یا اجراست که با ایجاد موقعیت‌های خنده‌دار، شخصیت‌های بامزه، رفتارهای غیرمنتظره، دیالوگ‌های طنزآمیز یا تضاد میان انتظار و اتفاق واقعی، مخاطب را به خندیدن یا سرگرم شدن وادار می‌کند.
نکته مهم این است که کمدی فقط به معنی «شوخی کردن» نیست. یک اثر کمدی می‌تواند خنده را از داستان، شخصیت، موقعیت، دیالوگ یا حتی نحوه بازی بازیگران ایجاد کند. برای مثال، زمین خوردن یک شخصیت می‌تواند خنده ایجاد کند، همان‌طور که یک گفت‌وگوی هوشمندانه یا قرار گرفتن یک شخصیت در موقعیتی کاملاً برخلاف انتظارش می‌تواند خنده‌دار باشد.
کمدی همچنین همیشه به دنبال سرگرمی ساده نیست. بعضی آثار از خنده برای بیان یک موضوع جدی، نشان دادن تناقض‌های انسانی یا نقد رفتارهای اجتماعی استفاده می‌کنند. به همین دلیل ممکن است یک اثر همزمان ویژگی‌های کمدی و طنز را داشته باشد، بدون اینکه این دو مفهوم دقیقاً یکسان باشند.
پس وقتی از «کمدی» صحبت می‌کنیم، بهتر است آن را یک شیوه گسترده برای ایجاد خنده و واکنش سرگرم‌کننده در مخاطب بدانیم؛ شیوه‌ای که می‌تواند در داستان، شخصیت، دیالوگ، موقعیت یا اجرای اثر شکل بگیرد.
آموزش کمدی توسط جاد اپتاو
انواع کمدی را چگونه می‌توان دسته‌بندی کرد؟
وقتی می‌گوییم «انواع کمدی»، منظورمان همیشه یک فهرست مشخص و مورد توافق نیست. کمدی را می‌توان از چند زاویه مختلف بررسی کرد؛ برای مثال، گاهی دسته‌بندی بر اساس موضوع و داستان انجام می‌شود، گاهی بر اساس موقعیتی که باعث خنده می‌شود و گاهی هم بر اساس شیوه اجرای شوخی یا نوع کمدی.
برای همین ممکن است یک اثر همزمان در چند دسته قرار بگیرد. مثلاً یک فیلم می‌تواند یک کمدی رمانتیک باشد، اما برای ایجاد خنده از کمدی کلامی، کمدی موقعیت و حتی کمدی فیزیکی هم استفاده کند.
در این مقاله، برای اینکه این مفاهیم با هم قاطی نشوند، کمدی را در سه سطح بررسی می‌کنیم:
- گونه‌ها و زیرگونه‌های کمدی: مشخص می‌کنند یک اثر چه نوع کمدی‌ای است؛ مثل کمدی رمانتیک، کمدی سیاه یا کمدی اسکروبال.
- سبک‌ها و شیوه‌های ایجاد خنده: نشان می‌دهند خنده چگونه ساخته می‌شود؛ مثل کمدی فیزیکی، کمدی کلامی یا ددپن.
- فرم‌های اجرای کمدی: به شکل ارائه کمدی مربوط هستند؛ مثل استندآپ، اسکچ و کمدی بداهه.
بنابراین مواردی که در ادامه می‌بینید لزوماً در یک سطح قرار ندارند. بعضی از آنها گونه یا زیرگونه کمدی هستند، بعضی ترکیبی از کمدی با یک ژانر یا فضای داستانی دیگرند و بعضی نیز بیشتر به فرم یا شیوه روایت مربوط می‌شوند. هدف این تقسیم‌بندی، شناخت کاربردی انواع کمدی است، نه ساختن یک طبقه‌بندی کاملاً ثابت و دانشگاهی.
مهم‌ترین گونه‌ها و زیرگونه‌های کمدی
کمدی در طول تاریخ سینما و تلویزیون شکل‌های بسیار متنوعی پیدا کرده است. بعضی از این گونه‌ها بیشتر بر موضوع و داستان تکیه دارند، بعضی از ترکیب کمدی با یک فضای دیگر به وجود آمده‌اند و بعضی نیز الگوی مشخصی برای ساخت موقعیت‌های خنده‌دار دارند.
به همین دلیل فهرست زیر را نباید یک طبقه‌بندی کاملاً قطعی و هم‌سطح در نظر گرفت. برای مثال، «کمدی رمانتیک» ترکیبی از کمدی و داستان عاشقانه است، در حالی که «اسلپ‌استیک» بیشتر به شیوه ایجاد خنده مربوط می‌شود و «مستندنما» بیشتر یک فرم روایی است که می‌تواند برای ساخت کمدی به کار برود. با این حال، همه این اصطلاحات در شناخت گونه‌های رایج کمدی در سینما و تلویزیون کاربرد دارند.
1. کمدی رمانتیک
کمدی رمانتیک یا Romantic Comedy، داستان‌های عاشقانه را با موقعیت‌ها، شخصیت‌ها و گفت‌وگوهای خنده‌دار ترکیب می‌کند. رابطه میان شخصیت‌ها معمولاً بخش اصلی داستان است و سوءتفاهم، اختلاف نظر، تفاوت شخصیتی و تلاش برای نزدیک شدن یا دور شدن از یکدیگر، موقعیت‌های کمدی ایجاد می‌کنند.
When Harry Met Sally… یکی از نمونه‌های شناخته‌شده این گونه است که رابطه میان هری و سالی را با گفت‌وگوهای طنزآمیز و موقعیت‌های روزمره دنبال می‌کند. Pretty Woman نیز داستان رابطه ریچارد و ویویان را با موقعیت‌های کمدی و فضای سرگرم‌کننده ترکیب می‌کند. کمدی رمانتیک در دوره‌ها و شکل‌های مختلف سینما تغییر کرده، اما ترکیب رابطه عاشقانه با کمدی همچنان ویژگی اصلی آن است.
2. کمدی سیاه
کمدی سیاه یا Black Comedy از موضوعات جدی، تلخ، ناراحت‌کننده یا حتی ترسناک برای ایجاد خنده استفاده می‌کند. مرگ، جنگ، خشونت، بیماری، بحران‌های اجتماعی یا موقعیت‌های انسانی دشوار می‌توانند در چنین آثاری به زمینه‌ای برای کمدی تبدیل شوند.
Dr. Strangelove نمونه بسیار معروفی است که موضوع جدی جنگ هسته‌ای را با موقعیت‌ها و رفتارهای ابزورد و خنده‌دار ترکیب می‌کند. Fargo نیز با قرار دادن جنایت و خشونت در کنار شخصیت‌ها و موقعیت‌های عجیب و گاه خنده‌دار، نمونه‌ای شناخته‌شده از استفاده از کمدی سیاه است.
نکته مهم این است که «سیاه» بودن کمدی به این معنی نیست که اثر الزاماً کاملاً خنده‌دار یا صرفاً برای سرگرمی ساخته شده است؛ اتفاقاً تضاد میان موضوع تلخ و واکنش کمدی یکی از عناصر اصلی این نوع آثار است.
3. کمدی موقعیت
کمدی موقعیت (Situation Comedy) نوعی کمدی است که خنده در آن بیشتر از شرایط، روابط و موقعیت‌هایی ایجاد می‌شود که شخصیت‌ها در آن قرار می‌گیرند. سوءتفاهم، تضاد میان شخصیت‌ها، مشکلات روزمره و تکرار موقعیت‌های آشنا می‌توانند بخش مهمی از آن باشند.
کمدی موقعیت در تلویزیون بسیار رایج است و بسیاری از آثار تلویزیونی آن را در قالب Sitcom یا «سیتکام» ارائه می‌کنند. با این حال، کمدی موقعیت و سیتکام دقیقاً مترادف نیستند؛ سیتکام بیشتر به یک قالب شناخته‌شده برای ارائه کمدی موقعیت، به‌ویژه در تلویزیون، اشاره دارد.
Friends نمونه‌ای بسیار شناخته‌شده است که روابط و اتفاقات روزمره گروهی از دوستان را به منبع اصلی کمدی تبدیل می‌کند. The Office نیز با قرار دادن شخصیت‌های متفاوت در یک محیط کاری و استفاده از روابط، رفتارها و موقعیت‌های عجیب همان محیط، کمدی ایجاد می‌کند.
4. کمدی اسلپ‌استیک
کمدی اسلپ‌استیک یا Slapstick یکی از شناخته‌شده‌ترین شکل‌های کمدی فیزیکی است. در این نوع کمدی، حرکت، برخورد، زمین خوردن، تعقیب‌وگریز، واکنش‌های اغراق‌آمیز، حرکات بدنی و اتفاقات فیزیکی نقش مهمی در ایجاد خنده دارند.
این نوع کمدی سابقه‌ای طولانی در سینما دارد و نام‌هایی مانند Charlie Chaplin، Buster Keaton و Laurel and Hardy از چهره‌های مهم تاریخ آن هستند.
در سینمای جدیدتر نیز فیلم‌های Jackie Chan نمونه خوبی برای دیدن ترکیب کمدی فیزیکی با اکشن هستند؛ زیرا مبارزه، بدلکاری، تعقیب‌وگریز و واکنش‌های بدنی در آنها می‌توانند همزمان بخشی از صحنه اکشن و منبع خنده باشند. The Mask با بازی جیم کری نیز نمونه شناخته‌شده‌ای از استفاده گسترده از حرکات اغراق‌آمیز و کمدی فیزیکی است. کمدی فیزیکی و اسلپ‌استیک از عناصر مهم تاریخ سینمای کمدی بوده‌اند.
5. کمدی فارس
کمدی فارس یا Farce بر موقعیت‌های اغراق‌آمیز، سوءتفاهم، اشتباه گرفتن هویت شخصیت‌ها، پنهان‌کاری و اتفاقاتی که با سرعت پشت سر هم رخ می‌دهند تکیه دارد.
در فارس، یک اتفاق کوچک می‌تواند زنجیره‌ای از مشکلات و سوءتفاهم‌ها را ایجاد کند و شخصیت‌ها برای حل یک مشکل، ناخواسته مشکلات بیشتری به وجود بیاورند. به همین دلیل سرعت اتفاقات و پیچیده شدن مداوم موقعیت‌ها اهمیت زیادی دارد.
Some Like It Hot یکی از نمونه‌های مشهور این نوع کمدی است که تغییر هویت، پنهان‌کاری و سوءتفاهم‌های پی‌درپی را به بخش مهمی از داستان تبدیل می‌کند. The Hangover نیز با قرار دادن شخصیت‌ها در یک وضعیت غیرمنتظره و دنبال کردن زنجیره‌ای از اتفاقات و دردسرها، از الگوی کمدی فارس استفاده می‌کند.
6. کمدی اسکروبال
کمدی اسکروبال یا Screwball Comedy یکی از گونه‌های مهم کمدی کلاسیک هالیوود است که در دهه‌های ۱۹۳۰ و ۱۹۴۰ رشد زیادی پیدا کرد. این نوع کمدی معمولاً بر شخصیت‌های متفاوت و گاهی متضاد، گفت‌وگوهای سریع و هوشمندانه، سوءتفاهم و موقعیت‌هایی تکیه دارد که زندگی شخصیت‌ها را به آشوب می‌کشند.
در بسیاری از نمونه‌های کلاسیک، رابطه میان دو شخصیت ناسازگار یا متفاوت بخش مهمی از داستان است و رابطه آنها با مجموعه‌ای از بحث‌ها، بازی‌های کلامی، تعقیب‌وگریز و سوءتفاهم‌ها پیش می‌رود. Bringing Up Baby نمونه مشهور این نوع کمدی است.
Some Like It Hot نیز اگرچه ویژگی‌های فارس و کمدی موقعیت را دارد، عناصر مهمی از کمدی اسکروبال را هم در خود جای داده است. BFI کمدی اسکروبال را به‌ویژه با کمدی‌های پرسرعت، روابط پرتنش و موقعیت‌های آشفته دهه‌های ۳۰ و ۴۰ هالیوود مرتبط می‌داند.
7. کمدی رفتار
کمدی رفتار (Comedy of Manners) بر رفتار، آداب، روابط اجتماعی و تناقض‌های رفتاری افراد در یک جامعه یا طبقه اجتماعی تمرکز دارد. در این نوع کمدی، شیوه صحبت کردن، رفتارهای اجتماعی، قواعد نانوشته و تلاش شخصیت‌ها برای حفظ ظاهر می‌تواند منبع اصلی خنده باشد.
کمدی رفتار معمولاً با نشان دادن فاصله میان چیزی که افراد درباره خودشان نشان می‌دهند و رفتاری که واقعاً از آنها سر می‌زند، موقعیت‌های کمدی ایجاد می‌کند. این نوع کمدی گاهی با نقد اجتماعی و طنز نیز همراه می‌شود و به همین دلیل ممکن است با عباراتی مانند «کمدی فاخر» نیز توصیف شود، هرچند «کمدی فاخر» ترجمه دقیق و استانداردی برای Comedy of Manners نیست.
نمونه‌ها:
The Importance of Being Earnest — این نمایشنامه کلاسیک از طریق شوخی با آداب اجتماعی، روابط طبقاتی، ازدواج و ظاهر‌سازی شخصیت‌ها، رفتارهای اجتماعی زمان خود را دستمایه کمدی قرار می‌دهد.
Emma. — این اقتباس از رمان جین آستن، با تمرکز بر روابط اجتماعی، قضاوت‌های اشتباه درباره دیگران و قواعد نانوشته روابط و ازدواج، از ویژگی‌های کمدی رفتار استفاده می‌کند.
8. پارودی
پارودی یا Parody با تقلید آگاهانه از یک اثر، شخصیت، سبک، ژانر یا الگوی شناخته‌شده، آن را تغییر می‌دهد یا در آن اغراق می‌کند تا نتیجه‌ای کمدی یا گاهی انتقادی به وجود بیاورد.
برای درک ساده پارودی، تصور کنید یک فیلم عمداً از کلیشه‌های فیلم‌های جاسوسی تقلید کند و همان کلیشه‌ها را آن‌قدر اغراق‌آمیز نشان دهد که خنده‌دار شوند. در اینجا شناخت مخاطب از اثر یا سبک اصلی اهمیت زیادی دارد، چون بخشی از شوخی از تشخیص همان الگو به وجود می‌آید.
Airplane! نمونه معروفی است که کلیشه‌ها و الگوهای فیلم‌های هواپیمایی و فاجعه را دستمایه شوخی قرار می‌دهد. Monty Python and the Holy Grail نیز با تقلید و بازی کمدی با کلیشه‌های داستان‌های شوالیه‌ای و حماسی، آنها را به شکلی متفاوت و اغراق‌آمیز بازسازی می‌کند.
9. کمدی سورئال و کمدی ابزورد
کمدی سورئال (Surreal Comedy) و کمدی ابزورد (Absurd Comedy) هر دو می‌توانند از موقعیت‌های عجیب، غیرمنطقی یا خارج از انتظار برای ایجاد خنده استفاده کنند، اما دقیقاً یک مفهوم نیستند.
در کمدی سورئال، ممکن است رویدادها و تصاویر شبیه رؤیا، عجیب و غیرواقعی باشند. در کمدی ابزورد، بی‌منطقی، پوچی یا ناسازگاری میان رفتار شخصیت‌ها و منطق معمول جهان می‌تواند به عنصر اصلی کمدی تبدیل شود.
مرز میان این دو در بعضی آثار کاملاً مشخص نیست و ممکن است یک اثر از هر دو شیوه استفاده کند.
Monty Python and the Holy Grail نمونه‌ای شناخته‌شده از استفاده از منطق غیرعادی، اتفاقات غیرمنتظره و موقعیت‌های absurd برای ایجاد کمدی است. The Grand Budapest Hotel نیز با شخصیت‌های عجیب، اتفاقات غیرمنتظره، اغراق و فضای داستانی غیرعادی، نمونه‌ای از کمدی با عناصر سورئال و ابزورد به شمار می‌آید.
10. تراژیکمدی
تراژیکمدی یا Tragicomedy ترکیبی از عناصر کمدی و تراژدی است. یک اثر تراژیکمدی می‌تواند در کنار لحظات خنده‌دار، با موضوعاتی جدی، تلخ، احساسی یا حتی تراژیک سروکار داشته باشد.
در چنین آثاری، خنده و اندوه لزوماً دو بخش کاملاً جدا از یکدیگر نیستند. گاهی یک موقعیت همزمان می‌تواند خنده‌دار و تلخ باشد و همین تضاد، بخش مهمی از تجربه مخاطب را شکل دهد.
Life Is Beautiful داستان زندگی یک پدر و پسر را در شرایط جنگی دنبال می‌کند و از عناصر کمدی برای مواجهه با یک موقعیت بسیار تلخ استفاده می‌کند. Jojo Rabbit نیز موضوع جنگ و ایدئولوژی را با طنز، شخصیت‌های عجیب و موقعیت‌های کمدی ترکیب می‌کند.
تراژیکمدی از آن دسته مفاهیمی است که مرزهای کمدی و درام را به هم نزدیک می‌کند؛ به همین دلیل همیشه نمی‌توان یک اثر را صرفاً کمدی یا صرفاً تراژدی دانست.
11. کمدی مستندنما
کمدی مستندنما یا Mockumentary از ظاهر، زبان و ساختار مستند استفاده می‌کند، اما شخصیت‌ها یا رویدادهای آن می‌توانند ساختگی باشند. مصاحبه با شخصیت‌ها، حضور دوربین در میان اتفاقات و ارائه رویدادهای داستانی به شکلی شبیه یک مستند واقعی، از ویژگی‌های رایج این فرم است.
This Is Spinal Tap یکی از معروف‌ترین نمونه‌هاست که یک گروه موسیقی خیالی را مانند موضوع یک مستند واقعی دنبال می‌کند. Borat نیز با استفاده از ساختار شبه‌مستند، موقعیت‌های طراحی‌شده و واکنش‌های واقعی را در کنار یکدیگر قرار می‌دهد.
مستندنما را بهتر است صرفاً یک «زیرگونه کمدی» ندانیم؛ زیرا این فرم می‌تواند برای اهداف دیگری نیز استفاده شود. اما در سینما، ارتباط آن با کمدی بسیار پررنگ است و نمونه‌های شناخته‌شده زیادی از آن با هدف ایجاد طنز و کمدی ساخته شده‌اند.
12. کمدی موزیکال
کمدی موزیکال یا Musical Comedy، عناصر کمدی را با موسیقی، آواز و اجرای موزیکال ترکیب می‌کند. در این نوع آثار، موسیقی و رقص فقط عناصر تزئینی نیستند و می‌توانند بخشی از روایت و ایجاد موقعیت‌های سرگرم‌کننده باشند.
Singin’ in the Rain نمونه‌ای کلاسیک است که موسیقی، رقص و موقعیت‌های کمدی را در داستانی درباره صنعت سینما ترکیب می‌کند. The Producers نیز با استفاده از موسیقی، اجرا و موقعیت‌های اغراق‌آمیز، یک کمدی موزیکال می‌سازد.
البته هر فیلم موزیکالی که در آن شوخی وجود دارد لزوماً کمدی موزیکال نیست؛ در اینجا کمدی باید یکی از عناصر مهم تجربه کلی اثر باشد.
13. کمدی رفاقتی
کمدی رفاقتی یا Buddy Comedy معمولاً بر رابطه دو یا چند شخصیت تمرکز دارد که تفاوت‌های شخصیتی آنها منبع مهمی برای ایجاد کمدی است. این شخصیت‌ها ممکن است مجبور شوند با یکدیگر همکاری کنند، در حالی که دیدگاه، رفتار یا روش زندگی متفاوتی دارند.
اختلاف میان شخصیت‌ها، بحث‌های آنها، تلاش برای حل مشکلات و به‌تدریج شکل گرفتن یک رابطه دوستانه، معمولاً بخش مهمی از داستان را تشکیل می‌دهد.
Rush Hour با قرار دادن یک پلیس آمریکایی و یک پلیس چینی با شخصیت‌های کاملاً متفاوت در کنار یکدیگر، از این تضاد برای ایجاد کمدی استفاده می‌کند. Dumb and Dumber نیز رابطه دو دوست ساده‌لوح و اتفاقاتی را که در مسیر برای آنها رخ می‌دهد، به مرکز کمدی تبدیل کرده است.
14. کمدی اکشن
کمدی اکشن یا Action Comedy، صحنه‌های مبارزه، تعقیب‌وگریز، ماجراجویی و خطر را با شخصیت‌ها و موقعیت‌های کمدی ترکیب می‌کند. در بسیاری از این آثار، خود صحنه‌های اکشن نیز می‌توانند بخشی از کمدی باشند.
Rush Hour نمونه شناخته‌شده‌ای است که مبارزه و تعقیب‌وگریز را با تضاد شخصیتی دو قهرمان و موقعیت‌های کمدی ترکیب می‌کند. Hot Fuzz نیز داستان پلیسی و صحنه‌های اکشن را با شوخی‌های کلامی، شخصیت‌های عجیب و موقعیت‌های اغراق‌آمیز همراه می‌کند.
کمدی اکشن نمونه خوبی از این موضوع است که یک فیلم می‌تواند همزمان در چند دسته قرار بگیرد؛ برای مثال Rush Hour را می‌توان هم کمدی اکشن و هم کمدی رفاقتی دانست.
15. کمدی نوجوانانه
کمدی نوجوانانه یا Teen Comedy معمولاً به تجربه‌ها، روابط و مشکلات دوران نوجوانی می‌پردازد. مدرسه، دوستی، روابط اجتماعی، خانواده، محبوبیت و تلاش برای پیدا کردن جایگاه فرد در میان همسالان از موضوعات رایج این نوع کمدی هستند.
Mean Girls با تمرکز بر روابط اجتماعی و گروه‌های مختلف در یک دبیرستان، نمونه شناخته‌شده‌ای از کمدی نوجوانانه است. Clueless نیز با استفاده از شخصیت‌ها و موقعیت‌های مربوط به زندگی نوجوانان، روابط اجتماعی و مسائل روزمره آنها را به شکل کمدی روایت می‌کند.
16. کمدی گروس‌اوت
کمدی گروس‌اوت یا Gross-Out Comedy از شوخی‌های عامدانه زننده، بدن‌محور یا خارج از عرف معمول برای ایجاد واکنش و خنده استفاده می‌کند. این نوع کمدی معمولاً تلاش می‌کند با عبور از مرزهای رایج شوخی، واکنشی شدیدتر از مخاطب بگیرد؛ واکنشی که ممکن است همزمان خنده‌دار و کمی ناخوشایند باشد.
There’s Something About Mary نمونه شناخته‌شده‌ای است که در کنار داستان عاشقانه، از موقعیت‌های شوخی‌آمیز و گاهی زننده استفاده می‌کند. The 40-Year-Old Virgin نیز در بخش‌هایی از داستان از شوخی‌های بدن‌محور و موقعیت‌های خارج از عرف معمول برای ایجاد کمدی استفاده می‌کند.
این نوع کمدی به دلیل وابستگی زیاد به فرهنگ، دوره زمانی و حساسیت مخاطب، ممکن است برای همه مخاطبان به یک اندازه خنده‌دار نباشد.
17. کمدی وحشت
کمدی وحشت یا Horror Comedy، عناصر ژانر وحشت را با کمدی ترکیب می‌کند. در این نوع آثار ممکن است یک صحنه همزمان ترسناک و خنده‌دار باشد یا خود کلیشه‌ها و قواعد فیلم‌های ترسناک به موضوع شوخی تبدیل شوند.
Shaun of the Dead نمونه شناخته‌شده‌ای است که داستان زامبی و فضای وحشت را با شخصیت‌های کمدی و موقعیت‌های خنده‌دار ترکیب می‌کند. Evil Dead II نیز با استفاده از خشونت اغراق‌آمیز، وحشت و کمدی فیزیکی، مرز میان ترس و خنده را عمداً جابه‌جا می‌کند.
کمدی وحشت نیز مانند کمدی اکشن نشان می‌دهد که یک اثر لازم نیست فقط به یک ژانر یا گونه محدود باشد؛ ترکیب چند فضای متفاوت می‌تواند بخش مهمی از هویت یک فیلم را شکل دهد.
سبک‌ها و شیوه‌های ایجاد کمدی
علاوه بر گونه‌های مختلف کمدی، می‌توان کمدی را بر اساس شیوه‌ای که برای ایجاد خنده استفاده می‌کند نیز بررسی کرد. در اینجا تمرکز روی موضوع یا داستان اثر نیست؛ بلکه می‌بینیم نویسنده، بازیگر یا کارگردان چگونه یک موقعیت، شخصیت، دیالوگ یا رفتار را به عنصر کمدی تبدیل می‌کند.
به همین دلیل یک فیلم می‌تواند همزمان در یکی از گونه‌های کمدی قرار بگیرد و از چند شیوه مختلف برای ایجاد خنده استفاده کند. برای مثال، یک کمدی رمانتیک ممکن است هم از کمدی کلامی استفاده کند، هم موقعیت‌های فیزیکی داشته باشد و هم در بعضی صحنه‌ها از بیان ددپن استفاده کند.
کمدی فیزیکی
در کمدی فیزیکی، خنده بیشتر از طریق حرکت و رفتار بدنی شخصیت‌ها ایجاد می‌شود. زمین خوردن، برخورد با اشیا، تعقیب‌وگریز، حرکات اغراق‌آمیز، واکنش‌های غیرعادی و استفاده خلاقانه از بدن می‌توانند بخشی از این شیوه باشند.
کمدی فیزیکی سابقه طولانی در سینما دارد و آثار Charlie Chaplin، Buster Keaton و Laurel and Hardy نمونه‌های کلاسیک آن هستند. در سینمای جدیدتر نیز Jackie Chan بارها از ترکیب بدلکاری، مبارزه، حرکت و واکنش‌های بدنی برای ایجاد کمدی استفاده کرده است.
کمدی فیزیکی لزوماً به معنی زمین خوردن یا کتک خوردن نیست؛ گاهی فقط یک حرکت، نگاه یا واکنش بدنی غیرمنتظره می‌تواند یک موقعیت را خنده‌دار کند.
کمدی کلامی
در کمدی کلامی، بخش مهمی از خنده از دیالوگ و نحوه استفاده از زبان ایجاد می‌شود. پاسخ‌های غیرمنتظره، سوءتفاهم، کنایه، طعنه، اغراق، تغییر معنای یک جمله و تضاد میان حرف‌های شخصیت‌ها از ابزارهای رایج آن هستند.
در این شیوه، شخصیت‌ها ممکن است بدون انجام هیچ حرکت خاصی، تنها با یک گفت‌وگوی خوب مخاطب را بخندانند. به همین دلیل نویسندگی دیالوگ و انتخاب دقیق کلمات در کمدی کلامی اهمیت زیادی دارد.
کمدی ددپن
در کمدی ددپن یا Deadpan، یک موقعیت خنده‌دار با لحنی کاملاً جدی، خونسرد یا بی‌احساس ارائه می‌شود. شخصیت ممکن است در شرایطی بسیار عجیب قرار داشته باشد، اما خودش طوری رفتار کند که انگار هیچ اتفاق غیرعادی رخ نداده است.
بخش مهمی از خنده از همین تضاد به وجود می‌آید: مخاطب می‌داند موقعیت خنده‌دار است، اما شخصیت واکنشی کاملاً جدی نشان می‌دهد.
Bill Murray و Steve Carell در برخی از نقش‌های کمدی خود از این شیوه استفاده کرده‌اند. ددپن فقط به بازیگری محدود نیست و می‌تواند در دیالوگ، کارگردانی و حتی نحوه روایت یک صحنه نیز دیده شود.
کمدی مشاهده‌ای
کمدی مشاهده‌ای یا Observational Comedy از رفتارها، تجربه‌ها و اتفاقات معمول زندگی به عنوان منبع کمدی استفاده می‌کند. خرید کردن، رفتن به مدرسه یا محل کار، روابط خانوادگی، استفاده از وسایل مختلف یا رفتارهای اجتماعی روزمره می‌توانند موضوع چنین شوخی‌هایی باشند.
ایده اصلی این است که یک رفتار عادی و آشنا از زاویه‌ای متفاوت دیده شود و جنبه خنده‌دار آن برای مخاطب آشکار شود.
کمدی مشاهده‌ای به‌خصوص در استندآپ کمدی رایج است، اما محدود به استندآپ نیست و می‌تواند در فیلم، سریال و دیگر فرم‌های کمدی نیز استفاده شود.
کمدی خودتحقیرکننده
در کمدی خودتحقیرکننده یا Self-Deprecating Comedy، کمدین یا شخصیت داستان، خودش را به موضوع شوخی تبدیل می‌کند. ظاهر، اشتباهات، ضعف‌ها، عادت‌های عجیب، شکست‌ها یا ویژگی‌های شخصیتی او می‌توانند دستمایه کمدی قرار بگیرند.
این شیوه می‌تواند باعث شود مخاطب راحت‌تر با شخصیت ارتباط برقرار کند، چون فرد به جای اینکه فقط دیگران را هدف شوخی قرار دهد، خودش را نیز وارد شوخی می‌کند.
در استندآپ کمدی، استفاده از تجربه‌های شخصی و تبدیل کردن اشتباهات یا ضعف‌های خود به شوخی، یکی از شکل‌های رایج این رویکرد است.
کمدی روست
کمدی روست یا Roast Comedy نوعی شیوه اجرای کمدی است که در آن یک فرد به شکل مستقیم موضوع مجموعه‌ای از شوخی‌های تند، طعنه‌آمیز و اغراق‌شده قرار می‌گیرد. معمولاً فردی که موضوع روست است، در فضای این اجرا با این نوع شوخی‌ها همراه است و هدف اصلی، ایجاد یک فضای کمدی از طریق اشاره به ویژگی‌ها، رفتارها، عادت‌ها یا اتفاقات شناخته‌شده درباره اوست.
روست را می‌توان نوعی بازی با مرزهای شوخی و توهین دانست. کمدین ممکن است درباره ظاهر، شغل، رفتار یا اشتباهات شناخته‌شده فرد شوخی کند و آنها را عمداً اغراق‌آمیزتر از واقعیت نشان دهد.
روست بیشتر به شیوه اجرای شوخی مربوط می‌شود تا یک ژانر مستقل سینمایی و معمولاً در اجراهای زنده، برنامه‌های کمدی و استندآپ دیده می‌شود. تفاوت آن با کمدی خودتحقیرکننده نیز در این است که در خودتحقیرکننده، خود کمدین یا شخصیت موضوع اصلی شوخی است، اما در روست معمولاً فرد دیگری هدف شوخی قرار می‌گیرد.
کمدی آبی
کمدی آبی یا Blue Comedy به نوعی از کمدی گفته می‌شود که از موضوعات خصوصی، تابوشکن یا محتوایی که معمولاً در گفت‌وگوهای رسمی مطرح نمی‌شود برای ایجاد خنده استفاده می‌کند.
این نوع کمدی بیشتر به موضوع و محتوای شوخی مربوط است تا یک ژانر مستقل سینمایی. به همین دلیل ممکن است یک کمدین در کنار کمدی آبی از کمدی مشاهده‌ای، کمدی کلامی یا حتی روست نیز استفاده کند.
مرزهای کمدی آبی به فرهنگ، جامعه و مخاطب وابسته است و موضوعی که در یک محیط عادی تلقی می‌شود، ممکن است در محیطی دیگر حساس یا نامناسب تلقی شود. به همین دلیل این نوع کمدی معمولاً به شناخت دقیق مخاطب و فضای اجرا نیاز دارد.
بازی با کلمات
بازی با کلمات یا Wordplay زمانی اتفاق می‌افتد که از چندمعنایی بودن یک واژه، شباهت آوایی، جناس، تغییر معنای یک عبارت یا ترکیب غیرمنتظره کلمات برای ایجاد خنده استفاده شود.
در این شیوه، خود زبان به ابزار کمدی تبدیل می‌شود. به همین دلیل ترجمه چنین شوخی‌هایی از یک زبان به زبان دیگر گاهی دشوار است، زیرا ممکن است بازی زبانی در زبان مقصد همان اثر را نداشته باشد.
بازی با کلمات می‌تواند به‌تنهایی یک شوخی را بسازد یا در کنار کمدی کلامی، پارودی و دیگر شیوه‌های کمدی استفاده شود.
هجو و طنز اجتماعی
کمدی گاهی از خنده برای نشان دادن تناقض‌ها، رفتارهای عجیب یا مشکلات موجود در جامعه استفاده می‌کند. در این حالت، هدف فقط خنداندن مخاطب نیست و ممکن است پشت شوخی، نقد یک رفتار، باور، نهاد یا پدیده اجتماعی نیز وجود داشته باشد.
در چنین آثاری ممکن است از هجو، اغراق، کنایه یا طنز اجتماعی استفاده شود. برای مثال، یک اثر می‌تواند رفتار یک شخصیت یا یک نهاد را آن‌قدر اغراق‌آمیز نشان دهد که هم خنده ایجاد کند و هم مخاطب را متوجه تناقض موجود در آن رفتار کند.
البته هجو و طنز اجتماعی را نباید دقیقاً معادل یک «نوع کمدی» دانست. اینها بیشتر شیوه‌هایی برای بیان و نقد هستند که می‌توانند در آثار کمدی به کار گرفته شوند.
در نتیجه، یک فیلم ممکن است مثلاً کمدی سیاه باشد، اما برای ایجاد خنده از کمدی کلامی، ددپن و هجو اجتماعی هم استفاده کند. همین ترکیب شیوه‌هاست که باعث می‌شود دو فیلم متعلق به یک گونه کمدی، تجربه کاملاً متفاوتی برای مخاطب ایجاد کنند.
انواع اجرای کمدی
کمدی فقط در قالب فیلم و سریال ارائه نمی‌شود و بخش مهمی از تاریخ کمدی به اجراهای زنده و نمایشی مربوط است. در این بخش، منظور از «نوع اجرای کمدی» شکل ارائه و اجرای آن است، نه موضوع داستان یا شیوه‌ای که برای ایجاد خنده استفاده می‌شود.
سه فرم شناخته‌شده در اجرای کمدی عبارت‌اند از استندآپ کمدی، اسکچ کمدی و کمدی بداهه. البته این فرم‌ها می‌توانند با یکدیگر ترکیب شوند و یک اجرا ممکن است همزمان از چند ویژگی آنها استفاده کند.
استندآپ کمدی
در استندآپ کمدی (Stand-up Comedy)، معمولاً یک کمدین به‌صورت مستقیم مقابل تماشاگران قرار می‌گیرد و با استفاده از داستان‌گویی، شوخی، تجربه‌های شخصی، مشاهده رفتارهای روزمره، بازی با کلمات و موضوعات مختلف تلاش می‌کند مخاطب را بخنداند.
ارتباط مستقیم با تماشاگر یکی از ویژگی‌های مهم استندآپ است. کمدین می‌تواند واکنش مخاطبان را ببیند و بر اساس آن، ریتم اجرا یا حتی بخشی از شوخی‌های خود را تغییر دهد.
بخش زیادی از یک اجرای استندآپ از قبل نوشته و تمرین می‌شود، اما این به معنی کاملاً ثابت بودن اجرا نیست. کمدین ممکن است در جریان اجرا با واکنش مخاطب، اتفاقی که در سالن رخ می‌دهد یا شرایط همان لحظه، بخش‌هایی را بداهه تغییر دهد.
George Carlin، Richard Pryor و Dave Chappelle از کمدین‌های شناخته‌شده در تاریخ استندآپ هستند.
اسکچ کمدی
اسکچ کمدی (Comedy Sketch) یک اجرای کوتاه است که معمولاً حول یک موقعیت، ایده، شخصیت یا اتفاق مشخص شکل می‌گیرد. برخلاف استندآپ که معمولاً یک کمدین مستقیماً با مخاطب صحبت می‌کند، اسکچ می‌تواند چند شخصیت داشته باشد و بخش زیادی از کمدی آن از بازی، دیالوگ و تعامل میان شخصیت‌ها ایجاد شود.
اسکچ‌ها معمولاً کوتاه هستند و می‌توانند یک موقعیت روزمره را به شکل اغراق‌آمیز نشان دهند، یک شخصیت خاص را به تصویر بکشند یا یک موضوع اجتماعی و فرهنگی را دستمایه شوخی قرار دهند.
برنامه Saturday Night Live نمونه شناخته‌شده‌ای از استفاده گسترده از اسکچ‌های کمدی است. گروه Monty Python نیز در بسیاری از آثار خود از ساختار اسکچ و موقعیت‌های کوتاه و مستقل استفاده کرده است.
کمدی بداهه
کمدی بداهه یا Improvisational Comedy نوعی اجرای کمدی است که بخش قابل توجهی از دیالوگ‌ها، موقعیت‌ها یا واکنش‌های بازیگران در همان لحظه شکل می‌گیرد و از قبل به‌طور کامل نوشته نشده است.
در بسیاری از اجراهای بداهه، بازیگران از پیشنهادهای تماشاگران، یک موضوع، یک کلمه یا یک موقعیت اولیه استفاده می‌کنند و سپس باید در همان لحظه به آن واکنش نشان دهند. سرعت واکنش، گوش دادن به دیگر بازیگران و توانایی ادامه دادن یک موقعیت غیرمنتظره، نقش مهمی در این نوع اجرا دارد.
بداهه به این معنی نیست که هیچ قانون یا ساختاری وجود ندارد. بسیاری از اجراهای بداهه دارای قواعد و تمرین‌های مشخص هستند، اما محتوای دقیق صحنه در زمان اجرا شکل می‌گیرد.
تفاوت استندآپ، اسکچ و بداهه چیست؟
برای تشخیص این سه فرم می‌توان به شکل ساده این تفاوت‌ها را در نظر گرفت:
- استندآپ: معمولاً یک کمدین مستقیماً با مخاطب صحبت می‌کند و شوخی‌ها و داستان‌های خود را اجرا می‌کند.
- اسکچ: یک موقعیت یا ایده کوتاه با استفاده از یک یا چند شخصیت اجرا می‌شود.
- کمدی بداهه: بخش مهمی از موقعیت و دیالوگ در همان لحظه و بر اساس واکنش اجراکنندگان شکل می‌گیرد.
البته این مرزها همیشه کاملاً جدا نیستند. برای مثال، یک اجرای استندآپ می‌تواند بخش‌هایی بداهه داشته باشد یا یک اسکچ کمدی از بازی بداهه استفاده کند. بنابراین این سه اصطلاح بیشتر به فرم و شیوه ارائه کمدی اشاره دارند تا اینکه سه ژانر کاملاً جدا از یکدیگر باشند.
کمدی در سینما چگونه با سایر ژانرها ترکیب می‌شود؟
کمدی در سینما همیشه به شکل یک فیلم کاملاً کمدی ظاهر نمی‌شود. گاهی کمدی با یک ژانر یا فضای داستانی دیگر ترکیب می‌شود و نتیجه فیلمی است که هم ویژگی‌های کمدی دارد و هم از قواعد ژانر دیگری استفاده می‌کند.
به همین دلیل وقتی درباره انواع کمدی در سینما صحبت می‌کنیم، ممکن است با ترکیب‌هایی مانند کمدی رمانتیک، کمدی اکشن، کمدی جنایی یا کمدی وحشت روبه‌رو شویم. در این آثار، کمدی می‌تواند عنصر اصلی فیلم باشد یا در کنار یک داستان جدی‌تر نقش مکمل داشته باشد.
کمدی رمانتیک
در کمدی رمانتیک، داستان رابطه عاطفی شخصیت‌ها با موقعیت‌ها و گفت‌وگوهای کمدی ترکیب می‌شود. سوءتفاهم‌های عاشقانه، تفاوت شخصیتی دو نفر و مشکلاتی که در مسیر رابطه آنها به وجود می‌آید، معمولاً منبع مهمی برای کمدی هستند.
When Harry Met Sally… و Pretty Woman از نمونه‌های شناخته‌شده این ترکیب هستند.
کمدی اکشن
کمدی اکشن، ماجراجویی، مبارزه و تعقیب‌وگریز را با موقعیت‌های خنده‌دار ترکیب می‌کند. در بسیاری از این فیلم‌ها، تضاد میان شخصیت‌های اصلی یا واکنش آنها به موقعیت‌های خطرناک، بخشی از کمدی را ایجاد می‌کند.
Rush Hour نمونه شناخته‌شده‌ای است که مبارزه و اکشن را با کمدی رفاقتی ترکیب می‌کند. Hot Fuzz نیز داستان پلیسی و صحنه‌های اکشن را با شوخی‌های کلامی و موقعیت‌های کمدی همراه می‌کند.
کمدی وحشت
کمدی وحشت یا Horror Comedy، عناصر ترسناک را با کمدی ترکیب می‌کند. گاهی یک موقعیت ترسناک به شکل خنده‌دار ارائه می‌شود و گاهی خود کلیشه‌های ژانر وحشت به موضوع شوخی تبدیل می‌شوند. در بعضی آثار نیز واکنش شخصیت‌ها به اتفاقات ترسناک، منبع اصلی کمدی است.
Shaun of the Dead نمونه شناخته‌شده‌ای از این ترکیب است که داستان زامبی‌ها را با شخصیت‌ها و موقعیت‌های کمدی همراه می‌کند. Evil Dead II نیز از نمونه‌هایی است که فضای وحشت را با کمدی فیزیکی و موقعیت‌های اغراق‌آمیز ترکیب می‌کند.
کمدی جنایی
در کمدی جنایی، داستان‌هایی درباره جرم، سرقت، خلافکاران، کارآگاهان یا پرونده‌های جنایی با عناصر کمدی ترکیب می‌شوند. تضاد میان شخصیت‌ها، اشتباهات آنها و اتفاقات غیرمنتظره می‌تواند فضای جنایی را به موقعیت کمدی تبدیل کند.
The Nice Guys نمونه‌ای شناخته‌شده است که یک داستان جنایی را با رابطه دو شخصیت متفاوت و موقعیت‌های کمدی ترکیب می‌کند.
کمدی درام
کمدی درام یا Comedy-Drama، عناصر کمدی را در کنار موضوعات جدی‌تر، احساسی یا انسانی قرار می‌دهد. در این نوع فیلم‌ها، لحظات خنده‌دار و جدی می‌توانند در کنار یکدیگر قرار بگیرند و فیلم را از یک کمدی صرف دور کنند.
Little Miss Sunshine نمونه‌ای شناخته‌شده است که داستان خانوادگی و موضوعات جدی را با شخصیت‌ها و موقعیت‌های کمدی ترکیب می‌کند.
کمدی علمی‌تخیلی
کمدی علمی‌تخیلی، ایده‌ها و عناصر علمی‌تخیلی مانند سفر در زمان، فناوری‌های غیرعادی یا آینده را با موقعیت‌های کمدی ترکیب می‌کند.
Back to the Future نمونه‌ای شناخته‌شده است که داستان سفر در زمان را با موقعیت‌های طنزآمیز و روابط شخصیت‌ها ترکیب می‌کند.
چرا یک فیلم می‌تواند چند برچسب داشته باشد؟
در سینما، مرز میان ژانرها همیشه کاملاً مشخص نیست. یک فیلم ممکن است همزمان چند ویژگی داشته باشد و به همین دلیل بتوان آن را با چند عنوان توصیف کرد. همچنین همه این ترکیب‌ها را نباید ژانرهای کاملاً مستقل در نظر گرفت؛ گاهی یک عنوان بیشتر به فضای داستان، گاهی به ترکیب ژانری و گاهی به شیوه ایجاد کمدی اشاره می‌کند.
برای مثال، Rush Hour را می‌توان یک کمدی اکشن دانست، اما در عین حال ویژگی‌های کمدی رفاقتی و کمدی فیزیکی نیز در آن دیده می‌شود. همین موضوع درباره بسیاری از فیلم‌های کمدی دیگر هم صدق می‌کند.
بنابراین برای تشخیص سبک یک فیلم کمدی، بهتر است فقط به یک برچسب نگاه نکنیم و ببینیم داستان فیلم درباره چیست، کمدی چگونه ایجاد می‌شود و کمدی در کنار چه فضای داستانی قرار گرفته است.
تفاوت کمدی، طنز، هجو و پارودی چیست؟
کمدی، طنز، هجو و پارودی گاهی به جای یکدیگر استفاده می‌شوند، در حالی که دقیقاً یک معنی ندارند. البته مرز میان آنها همیشه کاملاً جدا نیست و یک اثر می‌تواند همزمان از چند مورد استفاده کند.
کمدی چیست؟
کمدی در درجه اول با ایجاد خنده و سرگرمی سروکار دارد. این خنده می‌تواند از یک موقعیت، شخصیت، رفتار، دیالوگ، سوءتفاهم یا اتفاق غیرمنتظره ایجاد شود.
یک اثر کمدی ممکن است فقط با هدف سرگرمی ساخته شده باشد، اما می‌تواند در کنار خنده، موضوعات جدی یا حتی نقد اجتماعی هم داشته باشد.
طنز چیست؟
طنز معمولاً از خنده و شوخی برای نشان دادن یا نقد یک رفتار، تناقض، مشکل یا پدیده استفاده می‌کند. بنابراین در طنز، معمولاً یک حرف یا نگاه انتقادی پشت شوخی وجود دارد.
برای مثال، فرض کنید شخصیتی همیشه ادعا می‌کند که بسیار منظم و قانون‌مدار است، اما در تمام طول داستان اتاقش به‌هم‌ریخته است و خودش هم قوانین را رعایت نمی‌کند. اگر اثر از این تضاد برای مسخره کردن یا نقد فاصله میان ادعا و رفتار او استفاده کند، با یک موقعیت طنزآمیز روبه‌رو هستیم.
در نتیجه، هر اثر طنز می‌تواند خنده‌دار باشد، اما هر اثر کمدی الزاماً طنز نیست.
اگر هنوز فرق کمدی و طنز برایتان روشن نیست
یک مثال خیلی ساده را تصور کنید:
اگر شخصی روی پوست موز لیز بخورد و زمین بیفتد و این اتفاق فقط برای ایجاد خنده در داستان استفاده شده باشد، با کمدی روبه‌رو هستیم:
«ببین چه اتفاق خنده‌داری افتاد!»
اما اگر یک اثر، رفتار یا اتفاقی را به شکلی خنده‌دار نشان دهد تا علاوه بر خنداندن، تناقض یا ایراد آن را هم به مخاطب نشان دهد، با طنز روبه‌رو هستیم:
«ببین چه چیز خنده‌داری؛ حالا فکر کن چرا این‌قدر مسخره و قابل نقد است!»
پس اگر بخواهیم خیلی ساده بگوییم:
کمدی بیشتر درباره خنداندن است؛ طنز علاوه بر خنداندن، یک «حرف» هم پشت خنده دارد.
البته این دو می‌توانند با هم ترکیب شوند و یک اثر همزمان کمدی و طنز باشد.
هجو چیست؟
هجو شیوه‌ای برای بیان انتقادی است که در آن ویژگی‌ها، رفتارها یا ضعف‌های یک شخص، گروه، باور یا پدیده با اغراق، تمسخر یا بزرگ‌نمایی نشان داده می‌شود.
برای مثال، اگر یک اثر بخواهد فردی خودخواه را نقد کند، ممکن است خودخواهی او را آن‌قدر اغراق‌آمیز نشان دهد که رفتار او مضحک و خنده‌دار به نظر برسد.
هجو می‌تواند در آثار کمدی و طنز به کار رود، اما خودش لزوماً یک «گونه کمدی» نیست.
پارودی چیست؟
پارودی یا Parody با تقلید آگاهانه از یک اثر، شخصیت، سبک، صحنه یا الگوی شناخته‌شده شکل می‌گیرد. سازنده پارودی معمولاً ویژگی‌های اثر اصلی را حفظ می‌کند، اما آنها را تغییر می‌دهد، اغراق می‌کند یا در موقعیتی متفاوت قرار می‌دهد تا نتیجه‌ای کمدی یا انتقادی ایجاد شود.
برای مثال، اگر یک فیلم از کلیشه‌های فیلم‌های جاسوسی تقلید کند و رفتارهای قهرمانان، دیالوگ‌های جدی یا صحنه‌های معروف این ژانر را عمداً اغراق‌آمیز نشان دهد، می‌تواند یک پارودی باشد.
در Airplane! نیز بسیاری از کلیشه‌ها و الگوهای فیلم‌های فاجعه و هواپیمایی دستمایه شوخی قرار گرفته‌اند.
فکاهی چیست؟
فکاهی بیشتر به بیان مطالب و موقعیت‌های خنده‌دار با هدف سرگرمی گفته می‌شود و لزوماً مانند طنز دارای یک هدف انتقادی مشخص نیست.
به همین دلیل بهتر است فکاهی را نیز مترادف کامل «کمدی» ندانیم. این مفاهیم می‌توانند در برخی آثار با یکدیگر همپوشانی داشته باشند، اما از نظر کاربرد و هدف دقیقاً یکسان نیستند.
خلاصه تفاوت کمدی، طنز، هجو و پارودی
اگر بخواهیم همه این مفاهیم را خیلی ساده از هم جدا کنیم:
| مفهوم | تمرکز اصلی |
|---|---|
| کمدی | ایجاد خنده و سرگرمی از طریق موقعیت، شخصیت، رفتار، دیالوگ یا اتفاق |
| طنز | استفاده از خنده برای نشان دادن یا نقد یک رفتار، تناقض یا پدیده |
| هجو | استفاده از اغراق و تمسخر برای هدف قرار دادن و نقد یک ویژگی یا رفتار |
| پارودی | تقلید از یک اثر، سبک یا الگوی شناخته‌شده و تغییر آن برای ایجاد اثر کمدی یا انتقادی |
| فکاهی | بیان خنده‌دار و سرگرم‌کننده یک موضوع یا موقعیت |
این مفاهیم می‌توانند با یکدیگر ترکیب شوند. برای مثال، یک فیلم می‌تواند یک کمدی باشد که از پارودی برای تقلید از یک ژانر استفاده می‌کند و در عین حال از طنز برای نقد یک رفتار اجتماعی کمک می‌گیرد.
چگونه نوع کمدی یک فیلم یا اثر را تشخیص دهیم؟
حالا که با گونه‌های مختلف کمدی، شیوه‌های ایجاد خنده و فرم‌های اجرای کمدی آشنا شدیم، می‌توانیم یک سؤال کاربردی‌تر را بررسی کنیم: وقتی یک فیلم یا اثر کمدی می‌بینیم، از کجا بفهمیم در چه دسته‌ای قرار می‌گیرد؟
تشخیص نوع کمدی همیشه به یک پاسخ مشخص ختم نمی‌شود. همان‌طور که دیدیم، یک اثر می‌تواند همزمان چند ویژگی کمدی داشته باشد. برای مثال، یک فیلم ممکن است داستانی رمانتیک داشته باشد، از موقعیت‌های فیزیکی برای خنداندن مخاطب استفاده کند و در بعضی صحنه‌ها هم از دیالوگ‌های ددپن یا کمدی کلامی کمک بگیرد.
برای تشخیص نوع کمدی یک اثر، می‌توانید چند سؤال ساده را درباره آن مطرح کنید:
۱. داستان فیلم بیشتر درباره چیست؟
اول از همه به داستان اصلی نگاه کنید. موضوع و فضای کلی فیلم معمولاً سرنخ خوبی برای تشخیص گونه اصلی کمدی است.
اگر محور داستان رابطه عاطفی و شکل‌گیری یک رابطه عاشقانه باشد، احتمالاً با یک کمدی رمانتیک روبه‌رو هستیم. اگر داستان درباره مأموران پلیس، تعقیب و گریز و درگیری با خلافکاران باشد و کمدی بخش مهمی از آن را تشکیل دهد، می‌تواند در دسته کمدی اکشن یا کمدی جنایی قرار بگیرد.
بنابراین بهتر است ابتدا ببینید اگر عناصر کمدی را از فیلم کنار بگذاریم، هسته اصلی داستان چه چیزی باقی می‌ماند. این کار کمک می‌کند بفهمیم کمدی در ساختار داستان چه نقشی دارد و فیلم بیشتر به کدام فضای داستانی یا گونه نزدیک است.
۲. خنده بیشتر از کجا ایجاد می‌شود؟
بعد از شناخت داستان، ببینید فیلم چگونه شما را می‌خنداند.
آیا خنده بیشتر از حرکات، زمین خوردن، تعقیب و گریز و واکنش‌های بدنی شخصیت‌ها ایجاد می‌شود؟ در این صورت کمدی فیزیکی نقش مهمی دارد.
آیا بخش زیادی از شوخی‌ها در دیالوگ‌ها، سوءتفاهم‌ها، پاسخ‌های غیرمنتظره یا بازی با معنی کلمات شکل می‌گیرد؟ اینجا با کمدی کلامی روبه‌رو هستیم.
گاهی هم شخصیت در یک موقعیت کاملاً عجیب قرار دارد اما با چهره‌ای جدی و لحنی کاملاً عادی رفتار می‌کند. در چنین حالتی کمدی ددپن می‌تواند یکی از شیوه‌های اصلی ایجاد خنده باشد.
پس برای تشخیص نوع کمدی، فقط به موضوع فیلم نگاه نکنید؛ به این هم توجه کنید که خنده دقیقاً از چه چیزی ساخته می‌شود.
۳. آیا اثر چیزی را نقد یا مسخره می‌کند؟
اگر فیلم فقط برای ایجاد موقعیت‌های خنده‌دار ساخته نشده و از کمدی برای نشان دادن یک رفتار، مشکل اجتماعی، تناقض یا موضوع قابل نقد استفاده می‌کند، ممکن است عناصر طنز یا هجو هم در آن وجود داشته باشد.
برای مثال، فیلمی ممکن است شخصیت‌هایی را نشان دهد که دائماً درباره نظم و قانون صحبت می‌کنند، اما خودشان در عمل قوانین را رعایت نمی‌کنند. اگر این تناقض عمداً برای نشان دادن یا نقد یک رفتار انسانی یا اجتماعی به کار رفته باشد، کمدی فیلم می‌تواند جنبه طنز داشته باشد.
در اینجا باید بین «چیزی خنده‌دار است» و «از خنده برای نشان دادن یا نقد یک موضوع استفاده شده است» تفاوت بگذاریم.
۴. آیا اثر از یک فیلم، شخصیت یا سبک شناخته‌شده تقلید می‌کند؟
یکی دیگر از راه‌های تشخیص پارودی این است که ببینید اثر عمداً از یک فیلم، شخصیت، سبک یا الگوی داستانی شناخته‌شده تقلید می‌کند یا نه.
در پارودی، مخاطب معمولاً باید بتواند نمونه اصلی یا ویژگی مورد تقلید را تشخیص دهد. اثر سپس همان ویژگی‌ها را تغییر می‌دهد، اغراق می‌کند یا در موقعیتی متفاوت قرار می‌دهد تا نتیجه‌ای خنده‌دار یا انتقادی ایجاد شود.
برای مثال، فیلم Airplane! با استفاده از الگوهای آشنا از فیلم‌های فاجعه‌ای و جدی، همان موقعیت‌ها و کلیشه‌ها را به شکل اغراق‌آمیز و کمدی بازسازی می‌کند.
بنابراین اگر هنگام تماشای یک فیلم احساس می‌کنید بخش مهمی از شوخی‌ها به فیلم‌ها، شخصیت‌ها یا کلیشه‌های شناخته‌شده دیگری اشاره دارد، احتمال دارد با استفاده از پارودی روبه‌رو باشید.
۵. فضای فیلم را بررسی کنید
در نهایت ببینید کمدی در کنار چه فضای داستانی قرار گرفته است. کمدی می‌تواند با ژانرها و فضاهای مختلف ترکیب شود و به همین دلیل ممکن است یک فیلم همزمان چند برچسب داشته باشد.
یک داستان عاشقانه می‌تواند کمدی رمانتیک باشد، یک داستان ترسناک می‌تواند به کمدی وحشت تبدیل شود و یک داستان جنایی می‌تواند عناصر کمدی جنایی داشته باشد.
همین موضوع درباره فضاهای علمی‌تخیلی، اکشن، نوجوانانه و موزیکال هم صدق می‌کند. بنابراین یک فیلم ممکن است از نظر داستانی در یک فضای مشخص قرار داشته باشد، اما برای ایجاد خنده از چند شیوه متفاوت استفاده کند.
پس برای تشخیص نوع کمدی، بهتر است فقط به شوخی‌های فیلم نگاه نکنید؛ بلکه داستان، فضای اثر و شیوه ایجاد خنده را در کنار هم بررسی کنید.
یک روش ساده برای تشخیص نوع کمدی
اگر بخواهیم این فرایند را خیلی ساده کنیم، درباره هر فیلم یا اثر کمدی این پنج سؤال را بپرسید:
- داستان اصلی درباره چیست؟
- خنده بیشتر از کجا ایجاد می‌شود؟
- آیا اثر چیزی را نقد یا مسخره می‌کند؟
- آیا از یک فیلم، شخصیت یا سبک شناخته‌شده تقلید می‌کند؟
- کمدی در کنار چه فضای داستانی یا ژانری قرار گرفته است؟
با پاسخ دادن به این سؤال‌ها، معمولاً می‌توان تصویر دقیق‌تری از نوع کمدی یک اثر به دست آورد؛ بدون اینکه مجبور باشیم آن را فقط در یک دسته قرار دهیم.
برای مثال، یک فیلم می‌تواند همزمان کمدی رمانتیک باشد، از کمدی کلامی و ددپن استفاده کند و در بعضی بخش‌ها نیز سراغ پارودی برود. این موضوع نه یک تناقض، بلکه نتیجه همپوشانی طبیعی گونه‌ها و شیوه‌های مختلف کمدی است.
سوالات متداول درباره کمدی و انواع آن
کمدی چیست؟
کمدی شیوه‌ای از داستان‌گویی یا اجراست که با استفاده از موقعیت، شخصیت، رفتار، دیالوگ یا اتفاق‌های غیرمنتظره، واکنش خنده و سرگرمی در مخاطب ایجاد می‌کند. کمدی می‌تواند صرفاً برای سرگرمی باشد یا برای بیان یک موضوع جدی، نشان دادن تناقض‌ها و نقد رفتارهای انسانی و اجتماعی نیز به کار برود.
انواع کمدی چیست؟
کمدی انواع و زیرگونه‌های مختلفی دارد و یک فهرست ثابت برای آن وجود ندارد. از گونه‌های شناخته‌شده می‌توان به کمدی رمانتیک، کمدی سیاه، کمدی موقعیت، اسلپ‌استیک، فارس، اسکروبال، پارودی، کمدی سورئال و ابزورد، تراژیکمدی، کمدی مستندنما، کمدی موزیکال، کمدی رفاقتی، کمدی اکشن، کمدی نوجوانانه، گروس‌اوت و کمدی وحشت اشاره کرد.
ژانر کمدی چیست؟
ژانر کمدی به آثاری گفته می‌شود که کمدی و ایجاد خنده بخش مهمی از ساختار و تجربه مخاطب در آنهاست. کمدی می‌تواند به‌تنهایی محور اثر باشد یا با فضاها و ژانرهای دیگری مانند عاشقانه، اکشن، جنایی، وحشت، درام و علمی‌تخیلی ترکیب شود.
انواع کمدی در سینما چیست؟
در سینما، کمدی می‌تواند در قالب گونه‌هایی مانند کمدی رمانتیک، کمدی اکشن، کمدی جنایی، کمدی وحشت، کمدی درام، کمدی علمی‌تخیلی و کمدی رفاقتی ظاهر شود. یک فیلم نیز ممکن است همزمان در چند دسته قرار بگیرد و از چند شیوه مختلف برای ایجاد خنده استفاده کند.
تفاوت کمدی و طنز چیست؟
کمدی در درجه اول بر ایجاد خنده و سرگرمی تمرکز دارد، اما طنز معمولاً از خنده و شوخی برای نشان دادن یا نقد یک رفتار، تناقض، مشکل یا پدیده استفاده می‌کند. به همین دلیل یک اثر می‌تواند هم کمدی باشد و هم عناصر طنز داشته باشد.
کمدی سیاه چیست؟
کمدی سیاه نوعی کمدی است که از موضوعات جدی، تلخ، ناراحت‌کننده یا گاهی تابوشکن برای ایجاد خنده استفاده می‌کند. در این آثار، قرار گرفتن یک موضوع تاریک در موقعیتی غیرمنتظره می‌تواند همزمان باعث خنده و ایجاد حس ناراحتی یا تأمل در مخاطب شود.
کمدی اسلپ‌استیک چیست؟
کمدی اسلپ‌استیک یا بزن‌وبکوب نوعی کمدی است که بخش مهمی از خنده را از حرکات فیزیکی اغراق‌آمیز، زمین خوردن، برخورد، تعقیب‌وگریز و واکنش‌های بدنی شخصیت‌ها ایجاد می‌کند. آثار کمدی صامت چارلی چاپلین و باستر کیتون از نمونه‌های شناخته‌شده این شیوه هستند.
کمدی موقعیت چیست؟
کمدی موقعیت نوعی کمدی است که بخش مهمی از خنده آن از قرار گرفتن شخصیت‌ها در موقعیت‌های تکرارشونده، سوءتفاهم‌ها و روابط میان شخصیت‌ها شکل می‌گیرد. سیتکام (Sitcom) نیز یک قالب شناخته‌شده، به‌ویژه در تلویزیون، است که معمولاً از کمدی موقعیت و شخصیت‌های تکرارشونده استفاده می‌کند؛ بنابراین این دو اصطلاح کاملاً مترادف نیستند.
پارودی در کمدی چیست؟
پارودی با تقلید آگاهانه از یک اثر، شخصیت، سبک، ژانر یا الگوی شناخته‌شده و تغییر یا اغراق در ویژگی‌های آن، نتیجه‌ای خنده‌دار یا انتقادی ایجاد می‌کند. برای درک پارودی معمولاً شناخت نمونه اصلی یا ویژگی مورد تقلید اهمیت دارد.
فیلم کمدی چیست؟
فیلم کمدی فیلمی است که ایجاد خنده و سرگرمی یکی از اهداف اصلی آن است و از ابزارهایی مانند موقعیت‌های خنده‌دار، شخصیت‌های بامزه، دیالوگ، رفتار، سوءتفاهم و اتفاق‌های غیرمنتظره استفاده می‌کند. یک فیلم کمدی می‌تواند همزمان با ژانرهایی مانند عاشقانه، اکشن، جنایی یا وحشت ترکیب شود.
دیدگاه کاربران
2 دیدگاهضمن اینکه در بین این طیف افراد، اشخاص معدودی نیز هرچند بدون تحصیلات آکادمیک منتها با داشتن استعداد ذاتی خوش درخشیده اند که تعدادشان از انگشتان دست بیشتر نیست
باسلام و عرض ادب و احترام..متاسفانه در گونه های مختلف نمایشی چه طنز و چه جدی ، طیف وسیعی از افراد جامعه با دردست گرفتن یک گوشی موبایل و ضبط اجراهای بی محتوا،،لطمه زیادی ب هنر تئاتر زده اند